Эрдэс олборлолт уул уурхай ба үндэстний айдас хүйдэс: Хятадын эдийн засгийн Монгол дахь оролцоо

An abandoned coal mine is seen in Nalaikh, Mongolia, on April 18. (John Lehmann/The Globe and Mail)

Тухай:

За би саяхан монгол майнголиа болсон тухай барууны эрдэмтэний бичсэн нийтлэл уншсанаа дурдсан. Барууны хүмүүс ингэж бичээд явж байна. Гэтэл манай эрдэмтэд хэзээ хаана яаж хятад архив ухаад, нэмж монголын архив ухаад, дээрээс нь баахан барууны эрдэмтэдийн бичсэн юм уншиж шүүгээд ийм дайны юм бичиж байгаа билээ? Би энэ нийтлэлээс таслаж орчуулсан хэсгээ хүмүүст үзүүлмээр санагдаад болохгүй. Үнэндээ манай сэхээтнүүд хэзээ ингэж эх орныхоо ашиг сонирхлыг морь нохой шиг зүтгэж хамгаалдаг болох юм бэ гэсэн бодолд шаналаж явдаг. Гэтэл барууныхан бидний тухай ингэж бичээд, манай улсын хамаг л эмзэг газрыг дэлгэчихэж байна. Бид нар америк, австрали, канад, герман, францыг ингэж судлах ч өдий биз дээ. Ядаж өөрсдийнхөө ямар арчаагүй байгааг ойлгомоор байх юм даа. Би түрүүний постнууддаа нохой сэхээтэн хоёрын төстэй тал, барууны сэхээтэн яадгийг монгол сэхээтэнтэй харьцуулж үзээ гэсэн утгатай, “зохион байгуулалттай мартах” явдлын тухай бичсэн. Би барагтайд хаа хамаагүй юм бичиж тавьдаггүй. Ихэнхи юмаа хооронд нь уялдаатай бичихийг хичээдэг. Барагтайд марзаганаж сайн дураараа алиалагч хийдэггүй. Манайд алиалагч нар их олон болсон тул мань мэт бүүр ч илүү биз дээ. Бид юу мартаад явна вэ???

Sara L. Jackson & Devon Dear: Resource extraction and national anxieties: China’s economic presence in Mongolia

Эрдэс олборлолт уул уурхай ба үндэстний айдас хүйдэс: Хятадын эдийн засгийн Монгол дахь оролцоо

In a speech to Mongolia’s Parliament (Ikh Khural) on 22 August 2014, China’s president Xi Jinping announced, “Welcome aboard China’s train of development!” (China Daily 2014, 1). 1.

2014 онд Хятадын ерөнхийлөгч Ши Жинпин Монголын их хуралд хандаж хэлсэн үгэндээ “Хятадын хөгжил дэвшлийн галт тэргэнд тавтай морилно уу” гэжээ.

Agnew (2012, 301) argues China is “looking back to look forward,” and its northern neighbor is doing the same – but, as we argue, with trepidation about a return to the colonial past. 2.

Эгнюгийн үзэж буйгаар Хятад “урагшаа харахын тулд хойшоо харж” буй, умард хөрш нь мөн тэгж л байгаа. Харин бидний үзэж буйгаар монголчууд колончлолын өнгөрсөн үе рүүгээ буцах нь гэж түгшиж буй юм.

Devon Dear conducted archival research at the national Archive of Mongolia examining Mongolian-, Manchu-, and Chinese-language documents from the file of the Amban (imperial agent) at Ikh khüree.1 Further archival research was conducted at the national Archive of Buriatia in Ulan-Ude from 2009 to 2013. She carried out additional research with several other sets of digitized and published Chinese-language archival sources, namely those published as the “Mining Archive” (kwangwu dang), the digitized records of the Office of Foreign Affairs (Zongli yamen), and the Compilation of Official Documents of Three northeastern Provinces Mongolian Affairs.2 She also consulted Qing Dynasty imperial accounts (fanglüe) and local gazetteers. 4.

Девон Дир монголын үндэстний архиваас Их Хүрээний амбаны хавтаснаас монгол, манж болон хятад хэл дээр бичсэн баримт бичиг судалсан. Мөн Улаан-үд дэх Буриадын архивт 2009 – 2013 он хүртэл судалгаа хийсэн. Түүнчлэн хятадын цахимжуулсан архив болон нийтэлсэн эх сурвалж нэмж судалсаны дотор Зунлияамэнь хэмээх Манж Чин улсын үеийн Гадаад Хэрэг Эрхлэх Яамны Кванвүдан буюу уурхайн хавтаст хэрэг болон Монголын умард гурван аймгийн хэрэг нэртэй албан ёсны бичиг баримт орно. Түүгээр ч зогсохгүй Манж Чин улсын фанлюэ хэмээх орон нутгийн сонины мэдээ хавсран судласан болно.

…stalled agreements over mines without foreign partners strengthen the hand of Chinese investors who are not scared away by the government’s vacillations as much as Western investors. 5.

(Андогийн тайлбар: Өнөөгийн монголын уул уурхайн тухай бичиж эхэлсэн хэсгээс авсан нь) …гадаадын хамтрагчгүй гэсэн шалтгаанаар зогсоосон уул уурхайн гэрээнүүд хятад хөрөнгө оруулагчийн гарыг улам ч хүчтэй болгож өгнө гэсэн үг. Тэд барууны хөрөнгө оруулагч нар шиг монголын төр засгийн холбиромхой бодлогоос айхгүй.

Chinese merchants further strengthened their roles in the late seventeenth and early eighteenth century, when the Qing Dynasty fought several major campaigns against the Jungar Mongolian confederacy in Central Asia. Because transporting food rations to the troops in northern Mongolia was a major expense, the Qing court designated one large merchant family, the Fan family, to conduct trade with Mongolians and help supply the military (Ho 1964, 283–286). Experienced in both Mongolian trade and well capitalized from copper mining along the Inner Mongolian borderlands, and with transportation networks extending as far as the central and western Mongolian cities of Uliastai and khovd (Jin 2009 [1758]), the Fan family’s firm was commissioned to transport grain and provisions for the troops. The century defeat of Jungar forces was realized in no small part from the financial and logistical aid of these merchants.

(Андогийн тайлбар: Хятадын уул уурхайн сонирхол шинэ цагт эхэлсэн биш, Манж Чин улсын сүүл үеэс эхтэй болох тухай бичсэн хэсгээс)
Арван долдугаар зууны сүүл болон арван наймдугаар зууны эхэн үед Манж Чин улс Зүүнгарын монголчуудтай дайтахад хятад худалдаачид ихээхэн хувь нэмэр оруулж тэдний ноёрхлыг бэхжүүлжээ. Монголын умард хэсэгт цэрэг армийн хүнс хоол тээвэрлэх асар их зардалтай байсан учир Фань хэмээх худалдаачин гэр бүлийг томилон явуулж, монголчуудтай худалдаа хийлгэж мөн цэргийн хүнс залгуулж байв. Монголчуудтай худалдаа хийж туршлагатай болсон мөн Өвөр Монголын зэсийн уул уурхайгаас нилээн зузаан хувь хүртсэн, төв болон баруун монголын Улиастай Ховд сүлжсэн тээврийн сүлжээтэй Фань гэр бүл манжийн цэрэгт тариа будаа болон бусад хүнс залгуулж байв. Зүүнгарыг дарж авсан явдалд худалдаачдын санхүүгийн болон логистикийн туслалцаа үлэмж нэмэр болжээ.

The Qing state continued to grant Chinese merchants licenses to trade throughout Mongolian territories, and this trade continued to be dominated by several large firms based in Shanxi province that manipulated exchange rates between Mongolian raw materials such as fur, hides, and wool, and Chinese finished products such as tea, house wares, and luxury goods. Their control over these rates allowed them to claim that with each transaction, the Mongolian purchasers had acquired further debt. This drove down the cost of the raw materials, while simultaneously increasing Mongolians’ debt. Debt was commonly distributed throughout the banner, causing many Mongolians to submit petitions to Qing officials pleading for the reduction of their financial burdens (Bawden 1967). In the second phase of Qing rule, in the late nineteenth and early twentieth centuries, large-scale, state-sponsored mining in Mongolia was catalyzed by a broader political program, the 1901–1911 new Policies, which enacted self-consciously modernizing reforms of the military, educational, and financial institutions, and state bureaucracy. Beijing’s interest in Mongolian mineral deposits coincided with – and was designed to strengthen – political control over the territory. 7

Чин улс хятад худалдаачдад монголд худалдаа хийх зөвшөөрөл олгож байв. Шанси мужийн хэдэн том пүүс компани монголын үслэг арьс, арьс шир, ноосыг хятадын цай, гэр ахуйн бараа, тансаг эд бараагаар арилжих худалдааг монопольчилж үнийг тогтоож байв. Үнэ тогтоох давуу эрхээрээ монголчуудыг улам улам өрөнд оруулсан. Түүхий эдийн үнийг байнга даран унагаж монголчуудын өр ч талийж өгчээ. Өрийг хошуу бүрт хуваан оногдуулж, Монголчууд олноор Чин улсын түшмэдүүдэд хандан өр шир санхүүгийн дарамт багасгахыг гуйж байв. Манжийн ноёрхолын хоёрдахь үед өөрөөр хэлбэл арван есдүгээр зууны сүүл хорьдугаар зууны эхэн үед Манж чин улсаас монголд төрийн эзэмшлийн томоохон уул уурхай байгуулж, цэрэг, боловсрол, санхүү зэрэг хүнд суртлын аппаратыг шинэчлэх бодлого явуулав. Бээжин монголын эрдэс баялагт шунахайрах болсон нь газар нутгийг нь улс төрийн хяналтандаа авах бодлоготой яг зэрэг болсон явдал юм.

Qing officials argued that Mongolia should be transformed from a strategic buffer zone against the encroachment of the Russian empire into a profitable region through combinations of agricultural land reclamation and mining, even adopting the term “source of profit” (li yuan) to describe Mongolian soil. 7

Манж Чин улсын албан түшмэдүүд цагаан хаант оросын эсрэг хамгаалах стратегийн бамбай бүс төдийхөн байсан монгол улсад атар газар хагалаж тариалан мөн уул уурхай эрчимтэй эрхлэн явуулахыг уриалж монголын нутгийг “ашиг хонжооны эх үүсвэр” гэж нэрлэж байв.

The first large-scale multinational mine region in Mongolia was known as Mongolor. Financed by Russian, Belgian, and Qing capital, it was also staffed with French engineers, Russian miners, and American hydrologists, and it became operational in March 1900 (Darevskaia 1994).3 The months that followed Monoglor’s establishment were chaotic and took a heavy toll on northern Mongolian pastures. Mongolians frequently filed petitions regarding the chaos caused by mining, reporting the rapid construction of Russian homes in their jurisdictions (M1 D1.4 7130.30). Jasaghs, Mongolian hereditary nobility, from the Cecen and Tüsheet khan aimags, in whose jurisdiction Monoglor’s sites were located, reported that as soon as mines were opened in 1900, migrants – Mongolian, Chinese, and foreigners – “crudely swarmed to the pastures of all the khalkh banners” (M1 D1.4 7023.11). The petitions that came in from Mongolian elites at the mining sites generally shared common complaints, namely the high tolls that mining took on the water and timber supply. 8

Анхны олон улсын оролцоотой том уурхайн бүс нутаг нь Монголор байв. Орос, Белги, Чин улсын хөрөнгө оруулалттай, орос, франц инженертэй, америк усны эрчим хүчний мэргэжилтэнтэй энэхүү уурхай 1900 оны гурван сард үйл ажиллагаагаа эхлэжээ. Түүнээс хойш хэдэн сарын дотор л монголын умард хэсгийн монголчууд бэлчээр нутаггүй болжээ. Уул уурхайгаар далимдуулан оросууд суурин амьдрах болсон тухай монголчууд байнга заргалдаж байв. Сэцэн болон Түшээт хан аймгийн засагч нар халх хошуудын нутаг руу хятад болон бусад гадаадынхан эрээ цээргүй дайран орж байгаа тухай гомдоллож бичсэн өргөдлүүдийн гол агуулга нь уул уурхай уух усыг нь бохирдуулж ой мод хайр найргүй огтлож байгаа тухай байв.
Moreover, the seasonal nature of mining, as winter frosts froze the northern Mongolian soil solid, meant that many Chinese workers moved to the Mongolian capital for the winter. The archives contain few details of these men, although given 8

Өвөл болмогц газар тэс хөлдүү тул улиралын чанартай уул уурхайд ажиллаж байсан хятад ажилчид хүрээ орж өвөлжих болдог байв.

the harsh conditions, most migrants were likely driven north by the famines and poverty of the north China plain. 9

Архивт энэ хятад ажилчидын тухай хэсэг бусаг бичсэн байгаагаас үзэхэд уурхайн хятадууд хятадын умард хэсгийг нэрвэсэн өлсгөлөн, гуйланчлалаас зугтаж ирсэн хүмүүс байв.

The transition to democracy and capitalism also changed Mongolia’s relationship to China, especially trade. new border ports with China opened in the 1980s to facilitate increased trade. By the late 1990s, China had become a major importer of Mongolian goods, including commodities such as cashmere and copper. Moreover, while the Erdenet copper mine was established in the 1970s in the north to supply the USSR and to develop Mongolia’s industries, by 1999, 88% of copper exports were sent to Chinese markets, which has since increased to 99% (nSO 2000, 2015). 9.

Монгол улс ардчилал, зах зээлийн эдийн засаг руу шилжих үеэс Хятадтай харилцаагаа өөрчилж ялангуяа худалдаа түлхүү хийх болж хилийн нээлттэй худалдааны боомтууд байгуулсан. 1990 оны сүүл үеэс Монголын ноос ноолуураас аваад зэс хүртэл түүхий эдийг авдаг гол улс болжээ. 1970 онд СССР-ийн байгуулсан Эрдэнэт зэсийн үйлдвэрийн 88 хувийг хятад руу экспортлож улмаар 99 хувь болсон байна.

At the same time, decreased state support for nomadic herding in the form of fodder storage, well maintenance, transportation assistance, veterinarians, and pasture management devastated many families when severe weather events called zud devastated livestock populations across the country from 1999 to 2001 and again in 2010 (see Bruun 2006; Sternberg 2010). 11

Энэ хугацаанд малчидаа тэжээл, өвс хадлангаар хангах, худаг засах сэлбэх, тээвэрт нь дэмжлэг үзүүлэх, малын эмчээр хангах, бэлчээр зохицуулах бодлого төрөөс ердөө явуулаагүй тул монгол малчид 1999-2001 оны хооронд мөн дахиад л 2010 оны айхавтар зуданд мал хуйгаа алдаж модоо барьжээ.

The euphoria and optimism quickly waned as copper and coal exports collapsed (Table 5) and FDI plummeted (Table 6).

Зэс ба нүүрсний үнэ салам унаж, гадаадын хөрөнгө оруулалт сураггүй алга болмогц уул уурхай тойрсон хөөрлийн байдал ч мөн замхрав.

While official numbers are hard to come by, in 2011 low-skilled workers for Oyu Tolgoi suggested that the company employed 7000 Chinese workers out of more than 10,000 workers during the construction phase. Other scholars have noted the growing Chinese population connected to extractive industries. Pedersen (2012), for example, reported that in some soums in Dornod province, the number of Chinese workers surpassed the size of the Mongolian population. 17.

(уул нь монгол төрийн Рио тинтод тавьсан Оюу толгойд ажилд авсан ажилчидын 90 хувь нь монгол байх ёстой нөхцлийн тухай хэсгээс)

2011 оны байдлаар Оюу Толгойд 7000 орчим хятад ажилчид ажиллуулж, барилгын үед бол бүүр 10 мянга гаран ажилчид ажиллуулжээ. Монголд амьдарч байгаа хятадуудын тоо өссөн нь уул уурхайтай холбоотой гэж үздэг эрдэмтэд бий. Жишээ нь Педерсэний мэдээлснээр Дорнод аймгийн зарим сумд сууж байгаа хятадуудын тоо монгол хүн амаас нь хэтэрсэн байна.

There is now an informal town at Gashuun Sukhait where Chinese money can be used to buy goods. These ports are also sources of rumor. One former resident of khanbogd, now a professional in Ulaanbaatar, said that after the Gashuun Sukhait border crossing opened in 1989, it “allowed all those bad Chinese products (vegetables, flour, rice, and other food products) to come to the area. Ever since then we started to see diseases and early deaths” 19

Одоо Гашуун Сухайтад хятад юаниар гүйлгээ хийх болсон байна. Энэ хилийн боомт цуу яриа хадуулсан газар болжээ. Ханбогд сумын иргэн 1989 онд Гашуун сухайт боомтыг нээснээс хойш хятадаас чанар муутай ногоо, гурил, будаа болон бусад хүнсний бараа орж ирж хүмүүс ч залуугаараа ар араасаа үхэж үрэгдэж эхлэсэн гэв.

For example, in 2010 Jackson traveled with a European mining and tourism entrepreneur in Dalanzadgad, the provincial capital of South Gobi. The entrepreneur had lived in Mongolia for over a decade with his Mongolian wife. He suggested that the growing presence of China was only to be expected and accepted. He projected that in the future all city signs would be in Chinese and that Dalanzadgad would ostensibly become a Chinese city largely because of mining. 20.

2010 онд Жэксон монгол эхнэртэй уул уурхайн болон жуулчны бизнес эрхэлдэг европын хүнтэй Даланзадгад оржээ. Тэр бизнесмений хэлснээр бол хятадууд олноор ирэх болсонд гайхах юмгүй, болох ёстой юм л болж, аймгийн төвийн хамаг л тэмдэг, газрын нэр хятадаар бичих хэрэгтэй, даланзадгад уул уурхайгаас болоод хятад хот болох нь гарцаагүй ажээ.

The workers had many complaints about Chinese workers ranging from food, to treatment of women, to the ease with which their employers fire Mongolians, but not Chinese workers. They said their supervisors told them not to speak to the Chinese workers. One argued, “We are home here in our country, but they are saying that we have to shut our mouths. That was outrageous” (interview, 23 September 2011). They also told a story about the company using not just Chinese labor, but more unsettling, Chinese prison labor. The group discussed how Oyu Tolgoi was hiding many Chinese workers from government inspectors. According to the workers, the official number of Chinese workers was 500, represented by the number of beds in the company dorm. But at the time, the workers suggested that there were actually over 7000 Chinese workers, many of whom were prisoners. 22.

Оюу Толгойн ажилчид хамт ажилладаг хятадуудын тухай идэж буй хоолноос аваад монгол эмэгтэйчүүдэд хандаж байгаа хандлагыг нь хүртэл муулж, мөн удирдлага нь хятад ажилчидаа яах ч үгүй хэр нь монголчуудыг ажилаас юм л бол халдаг гэнэ. Удирдлага нь тэднийг хятад ажилчидтай юм ярихыг хориглодог. Нэг ажилчин “Бид нар эх орондоо байгаа, гэтэл биднийг амаа хамхи гэдэг. Ёстой даварчихсан” гэх ажээ. Монголын албан ёсны мэдээгэр бол 500 хятад л ажилладаг. Ажилчидын үзэж буйгаар бол 7000 гаран хятад ажиллахаар зогсохгүй тэдний ихэнхи нь шоронгийн хоригдлууд ажээ.

The workers contended that the official number of Chinese working at Oyu Tolgoi was grossly underreported. 22.

Ажилчид төрөөс хятадын ажилчидын тоог дэндүү дарсан байна гэж байв.

Rumors also focused on the character of the secret workers. One respondent said he worked for a Chinese construction company where he often spoke with Chinese workers. He reported that an Inner Mongolian working for Oyu Tolgoi had received the death penalty in China and that, If he works hard he gets to go other countries like Mongolia or Canada to work via all those different project agreements. And they had to work hard. In other words, they have to work hard and their salary would go to their government. That’s what that Inner Mongolian prisoner who used to work with me at the construction site told me about those Chinese workers. (interview, 23 September 2011) 23.

Нууц хятад ажилчидын тухай цуу яриа их. Нэг ажилчин хятад барилгын компанид ажиллаж байхдаа Оюу толгойд ажилладаг өвөр монголтой танилцаж ярьжээ. Тэр хүн цаазын ял авсан хоригдол бөгөөд амьд явахын тулд монголд ажиллаж яваа гэжээ. Түүнтэй адил хоригдлууд монгол эсвэл канадад ажилчнаар явж, хүнд хөдөлмөр хийж, хятадын засгийн газар тэдний цалинг авдаг гэжээ.

the workers suggest a strong relationship between the Chinese state, Oyu Tolgoi, and potentially the Mongolian state, who are colluding to reduce labor costs. 23.

Ажилчидын үзэж буйгаар Хятадын төр, Оюу Толгой мөн Монголын төр ийнхүү хуйвалдаж, хөдөлмөрын зардлыг багасгадаг.

In 2015 a business development leader in khanbogd explained that foreign ownership is a sore issue in Mongolia, stating that there are too many Chinese companies in the area mining without Mongolian partners, and no income will stay in the country (20 May 2015). 24.
Rumors also circulate that Chinese investors control small- and medium-scale mines using Mongolian front companies (Reeves 2011a; Billé 2015). 24.

2015 онд Ханбогдод ажилладаг бизнес хөгжүүлэх мэргэжилтэн хэлэхдээ монголд монгол хамтрагчгүй хятад уул уурхайнууд их ажиллаж байгаа бөгөөд тэдний ашиг орлогоос монголд юу ч шингэдэггүй гэв.

As the literature on extractive industries documents, developing countries seeking mineral exploitation to build economies become vulnerable to swings in commodity prices, non-mineral sector stagnation, inflation, corruption, and other issues (Girvan 1976; Coronil 1997; Auty 2005; Zalik 2008; kohl and Farthing 2012). 24.

Хөгжиж буй орнуудын эрдсийн үйлдвэр буюу уул уурхайн салбарын тухай судалгааны ихэнхи ажилд эдгээр орны эдийн засаг тогтворгүй болон байнга өсч буй үнэнд цохиулж, уул уурхайнаас бусад салбар хөгжихгүй хоцорч, мөнгөний ханш унаж, авилга ялзрал газар авахаас аваад түмэн асуудал дэгддэг тухай бичсэн нь олонтой.

With Chinalco holding a 51% stake and Rio Tinto a 49% stake, according to Bayraa (2012), the deal primarily benefits the Chinese Government, while also giving Rio Tinto a foothold in China. 25.
Because the Mongolian Government cannot control who owns Rio Tinto, they would not be able to rewrite national laws to prevent increased Chinese investment through Rio Tinto. And with suggestions that Rio Tinto might buy out Turquoise Hill (koven 2015), the Mongolian Government would have to find a new strategy to limit Chinese control. 25.
Mongolia is a peripheral contributor to a larger engine, with the Mongolian state unable to dictate the terms of its direction and operation. 26.

Баяраа Чалко Оюун Толгойн 51 хувь, Рио Тинто 49 хувь эзэмшиж буйгаас үзэхэд Хятадын засгийн газар хожиж мөн Рио Тинто хятадад хөлөө бат тавьж завшиж буй нь илэрхий гэжээ.

Монголын төр засаг Рио Тинтог хэн хичнээн хэмжээгээр эзэмшихийг нэгэнт хянаж чадахгүй тул улсын эрдэс олборлолтын хуулиа өөрчилж хятадууд эзэмшихээс сэргийлж чадахгүй. Рио Тинто Туркиз Хил компанийг худалдаж авах тухай ярьж байгаа нь монголын төр засаг хятадын хараа хяналтыг барьж хязгаарлах шинэ стратеги боловсруулах цаг болсныг хэлнэ.

Монгол улс бол том хөдөлгүүрийн зах хязгаарын нийлүүлэгч бөгөөд монголын төр засаг хаашаа явах зүг чиг, яаж хийхээ шийдэх чадваргүй байгаа юм.

Хаягууд

0 Сэтгэгдэл бичэх: “Эрдэс олборлолт уул уурхай ба үндэстний айдас хүйдэс: Хятадын эдийн засгийн Монгол дахь оролцоо”

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *

Бидэнтэй дараах сувгуудаар нэгдээрэй.

Жиргээ

November 2017
M T W T F S S
« Aug    
 12345
6789101112
13141516171819
20212223242526
27282930  

Google Analytics Stats